Do druku nr 2746 - ocena skutków regulacji

Ten dokument to fachowa ocena projektu zmiany przepisów o tymczasowym areszcie. Autorzy projektu chcą lepiej dopasować polskie prawo do wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC), który wielokrotnie krytykował Polskę za zbyt długie i zbyt łatwo stosowane aresztowania (m.in. w sprawach Kauczor i Garycki). Projekt zmienia zasady kodeksu postępowania karnego dotyczące tego, kiedy sąd może kogoś aresztować, jak długo może to trwać, kto to kontroluje i jak wygląda dostęp podejrzanego do akt sprawy i obrońcy.

• Osoba zatrzymana dostanie natychmiastowy kontakt z obrońcą, a jeśli nie ma własnego adwokata - państwo zapewni dyżurującego prawnika na swój koszt.
• Wniosek o areszt musi rozpoznać sąd najpóźniej w ciągu 24 godzin, zawsze z udziałem prokuratora - jeśli prokurator się nie stawi, wniosek uznaje się za wycofany.
• O areszcie i zażaleniach na areszt ma decydować sąd w składzie trzech sędziów, a nie jednego.
• Areszt na etapie śledztwa sąd będzie mógł ustalić maksymalnie na miesiąc, a łączny czas aresztu nie przekroczy 12 miesięcy (wyjątkowo można go wydłużyć o kolejne 3 miesiące).
• Znika przepis, który w praktyce pozwalał sądowi wykorzystać niemal każdy nielegalnie zdobyty dowód - po zmianach sąd będzie musiał osobno zgodzić się na wykorzystanie części takich dowodów.

Dokument to ocena skutków regulacji przygotowana przez eksperta Biura Analiz Sejmowych (Ziemowit Cieślik) do projektu zmiany przepisów karnych. Materiał nie wskazuje wprost, czy sam projekt złożył rząd, czy grupa posłów - nazywa ich ogólnie wnioskodawcami, którzy chcą pełniej wdrożyć standardy ochrony praw człowieka przy tymczasowym areszcie.

Zmiany dotkną przede wszystkim osoby zatrzymane przez policję i podejrzane w śledztwie - dokument podaje, że w 2025 roku tymczasowym aresztem objęto 13 327 osób. Jeśli zostaniesz zatrzymany, będziesz miał zagwarantowany natychmiastowy kontakt z obrońcą, nawet jeśli sam nie zdążysz go opłacić - dyżur prawnika sfinansuje państwo. Jeśli jesteś podejrzanym, wobec którego prokurator złoży wniosek o areszt, dostaniesz ten wniosek na piśmie z wyprzedzeniem, a twój obrońca będzie mógł wziąć udział w przesłuchaniu poprzedzającym decyzję sądu. Zmiany odczują też sędziowie (ok. 9,2 tys.), prokuratorzy (ok. 5 879), adwokaci (23 544) i radcowie prawni (43 173) - czeka ich więcej formalności i nowe zasady pracy przy sprawach aresztowych.

Ocenę sporządził ekspert Biura Analiz Sejmowych, który częściowo popiera projekt - chwali m.in. obowiązek doręczania podejrzanemu odpisu wniosku o areszt oraz zniesienie prawa prokuratora do sprzeciwu wobec decyzji sądu o zmianie aresztu na łagodniejszy środek. Jednocześnie krytykuje inne propozycje jako zbędne lub ryzykowne - np. zamianę słowa „uprawdopodobniona” na „realna” przy ocenie obawy matactwa, likwidację przepisu o karach za łamanie zasad dozoru oraz wyłączenie części przestępstw spod ograniczeń aresztu. W konsultacjach społecznych zdania były podzielone: część głosów popierała ograniczenie aresztu, inni obawiali się, że zmiany zwiększą bezkarność sprawców przestępstw. Do dokumentu nie dołączono odrębnych opinii Prokuratora Generalnego, Sądu Najwyższego, Krajowej Rady Izb Rolniczych ani Narodowego Banku Polskiego.

Autorzy projektu szacują, że ograniczenie liczby aresztów o około 2 000 osób rocznie (przy koszcie około 36 tysięcy złotych za osobę) da budżetowi oszczędność rzędu 72 milionów złotych rocznie, a razem z mniejszą liczbą zażaleń i cyfryzacją akt - łącznie blisko 78 milionów złotych oszczędności rocznie. Mają temu jednak towarzyszyć nowe koszty: dyżury adwokackie, obsługa elektronicznych akt i dodatkowe posiedzenia sądów. Wnioskodawcy liczyli te koszty na około 37,5 miliona złotych w pierwszym roku, zakładając, że wprowadzi je 150 sądów. Ekspert Biura Analiz Sejmowych poprawił to założenie - sądów jest w rzeczywistości 366, więc koszt personelu i sprzętu sięgnie około 121 milionów złotych w pierwszym roku i nie mniej niż 110 milionów złotych rocznie w kolejnych latach. Innymi słowy: wbrew wyliczeniom autorów projektu, budżet państwa może na tej zmianie realnie stracić, a nie zyskać.

Materiał to ocena skutków regulacji dołączona do projektu zmiany kodeksu postępowania karnego (dokument sejmowy nr 2746), sporządzona przez Biuro Analiz Sejmowych. Dokument nie podaje, na jakim etapie prac w Sejmie obecnie znajduje się projekt.

Największy spór dotyczy bilansu finansowego: autorzy projektu twierdzą, że zmiana przyniesie budżetowi oszczędności, a ekspert Biura Analiz Sejmowych wylicza, że po uwzględnieniu realnej liczby sądów koszty wdrożenia przewyższą oszczędności o dziesiątki milionów złotych rocznie. Drugi spór toczy się wokół ograniczenia możliwości wykorzystywania nielegalnie zdobytych dowodów - część głosów w konsultacjach społecznych ostrzega, że złagodzenie zasad dowodowych i ułatwienia dla podejrzanych mogą pomóc uniknąć odpowiedzialności sprawcom poważnych przestępstw, podczas gdy zwolennicy projektu wskazują na wieloletnią krytykę Polski przez Europejski Trybunał Praw Człowieka za nadużywanie aresztu.