Do druku nr 2802 - ocena skutków regulacji

To opinia ekspertów Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu na temat poselskiego projektu zmiany Kodeksu postępowania karnego oraz kilkunastu innych ustaw. Projekt ma dostosować polskie przepisy do standardów wynikających z Konstytucji, prawa Unii Europejskiej i wiążących Polskę umów międzynarodowych - przede wszystkim w zakresie praw osoby zatrzymanej i podejrzanej: dostępu do obrońcy, prawa do informacji, prawa do tłumacza oraz zasad stosowania tymczasowego aresztu. Wnioskodawcy - posłowie - wprost przyznają, że projekt w dużej mierze powtarza treść ustawy uchwalonej w lutym 2026 roku, której podpisania odmówił Prezydent RP, tyle że tym razem uwzględniono część jego zastrzeżeń.

• Zatrzymany zyskuje prawo do niezwłocznego, poufnego kontaktu z obrońcą - dziś prokurator może w pierwszych 14 dniach po aresztowaniu zastrzec swoją obecność przy takich rozmowach lub kontrolować korespondencję z obrońcą, po zmianie te ograniczenia mają zniknąć.
• Rośnie ochrona osób poniżej 18 lat - obrońca będzie obowiązkowy przy każdym przesłuchaniu i okazaniu nieletniego podejrzanego, a nieletni nie będzie mógł się tego prawa zrzec.
• Rozszerza się prawo do pomocy tłumacza, w tym tłumacza języka migowego dla osób głuchych i niemych - obecnie taka pomoc jest ograniczona głównie do samego przesłuchania.
• Zmieniają się zasady tymczasowego aresztu: górna granica kary uzasadniająca areszt z uwagi na jej surowość rośnie z 8 do 10 lat, a maksymalny czas aresztu na tej podstawie do wyroku pierwszej instancji ma wynosić 12 miesięcy; sąd będzie musiał oceniać, czy postępowanie jest prowadzone sprawnie, zanim przedłuży areszt.
• Wraca zakaz wykorzystywania w sądzie dowodów zdobytych za pomocą przestępstwa - w miejsce obecnego przepisu, który dopuszcza takie dowody poza wąskimi wyjątkami dotyczącymi funkcjonariuszy publicznych.

Projekt złożyła grupa posłów, jej przedstawicielem jest poseł Maciej Tomczykiewicz. Wnioskodawcy motywują projekt potrzebą pełniejszego wdrożenia standardów konstytucyjnych i unijnych oraz powtórzeniem - z częściowymi poprawkami - ustawy zawetowanej wcześniej przez Prezydenta.

Jeśli zostaniesz zatrzymany przez policję - jako podejrzany o przestępstwo - zyskujesz prawo do rozmowy z adwokatem lub radcą prawnym od razu po zatrzymaniu, bez obecności funkcjonariusza czy prokuratora podsłuchującego tę rozmowę, oraz dostęp do akt, na podstawie których cię zatrzymano. Jeśli jesteś rodzicem nastolatka, który trafił na komisariat jako podejrzany, zmiana oznacza, że przesłuchanie bez obrońcy w ogóle nie może się odbyć - dziecko nie będzie mogło samo zrezygnować z tej ochrony, tak jak może to dziś zrobić dorosły. Jeśli nie mówisz po polsku albo jesteś osobą głuchą lub niemą i masz kontakt z wymiarem sprawiedliwości, łatwiej będzie ci porozumieć się z obrońcą i zrozumieć, co się z tobą dzieje - także przy pismach procesowych, nie tylko podczas przesłuchania. Jeśli komuś bliskiemu grozi tymczasowy areszt, zmiana wprowadza górny limit czasu jego trwania (do 12 miesięcy do wyroku pierwszej instancji, gdy podstawą jest surowość grożącej kary) oraz zobowiązuje sąd do sprawdzania, czy śledztwo w ogóle jest prowadzone sprawnie, zanim przedłuży izolację.

Niniejszy dokument to sama opinia ekspertów Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, którzy oceniają projekt niejednoznacznie. Zmiany dotyczące prawa do tłumacza, w tym tłumacza języka migowego, oceniają pozytywnie. Wobec kilku innych rozwiązań zgłaszają poważne zastrzeżenia: nowe zasady ustanawiania pełnomocnika przez osobę zatrzymaną uznają za niezasadne i budzące wątpliwości systemowe, sugerują ponowne przemyślenie przepisu o dopuszczalności dowodów zdobytych nielegalnie, a pomysł, by zawieszenie w wykonywaniu zawodu adwokata lub radcy prawnego mógł orzekać wyłącznie sąd (a nie prokurator, jak wobec innych zawodów prawniczych), oceniają jako nieuzasadnione uprzywilejowanie tych dwóch zawodów. Wskazują też, że jeden z przepisów dotyczących przesłanek tymczasowego aresztu oraz przepis pozwalający na przesłuchanie bez obrońcy w wyjątkowych sytuacjach mogą budzić wątpliwości z punktu widzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W dokumencie przywołano też dwie inne opinie tego samego biura: jedna stwierdziła, że jeden z projektowanych przepisów dotyczących ograniczenia kontaktu zatrzymanego z osobą trzecią może być niezgodny z unijną dyrektywą o dostępie do adwokata, druga potwierdziła, że projekt wykonuje prawo Unii Europejskiej. W konsultacjach społecznych udział wzięło 12 osób - nie kwestionowały one celu projektu, ale wskazywały na potrzebę doprecyzowania kwestii tłumacza języka migowego oraz ostrzegały przed wzrostem kosztów i wydłużeniem postępowań.

Zgodnie z Oceną Skutków Regulacji dołączoną do projektu, dodatkowe wydatki budżetu państwa mają wynieść około 14,9 mln zł w pierwszym roku obowiązywania ustawy i wzrosnąć do około 24,9 mln zł w dziesiątym roku - głównie w budżetach Policji, Straży Granicznej i Krajowej Administracji Skarbowej, związane z obsługą nowych obowiązków (m.in. zapewnieniem tłumaczy i digitalizacją akt). Wydatki sądów powszechnych i prokuratury mają zmieścić się w dotychczasowych limitach budżetowych. Osobno przewidziano limit wydatków na wsparcie dla ofiar przestępstw o charakterze terrorystycznym w wysokości łącznie ok. 223,3 mln zł w latach 2026-2035. Autorzy opinii oceniają te kwoty jako stosunkowo niewielkie w skali budżetu państwa, zwracają jednak uwagę, że mogą być one jedynie szacunkowe, a projekt nie przewiduje rozwiązań ograniczających dodatkowe obciążenie administracyjne sądów, prokuratury i policji - co w połączeniu z niekonkurencyjnymi wynagrodzeniami w administracji sądowej może utrudnić sprawne wdrożenie zmian. Projekt nie wywołuje - zdaniem ekspertów - odczuwalnych skutków dla przedsiębiorców ani gospodarstw domowych. Ustawa ma wejść w życie po sześciu miesiącach od ogłoszenia.

To poselski projekt zmiany kodeksu postępowania karnego (druk nr 2802), do którego eksperci Sejmu przygotowali ocenę skutków regulacji 24 lipca 2026 roku. Projekt powtarza w dużej mierze treść ustawy z lutego 2026 roku, której podpisania odmówił Prezydent RP.

Największym punktem spornym jest sam fakt, że projekt odtwarza przepisy uchwalone już raz w lutym 2026 roku i zawetowane przez Prezydenta - tym razem z częściowym uwzględnieniem jego zastrzeżeń, ale bez pewności, że to wystarczy. Wewnątrz samej opinii eksperckiej pojawia się spór o przepis dotyczący dopuszczalności dowodów zdobytych za pomocą przestępstwa - w doktrynie prawa od lat toczy się dyskusja, czy taki zakaz powinien obejmować tylko funkcjonariuszy publicznych, czy też każdego, kto zdobywa dowód nielegalnie, a autorzy opinii wskazują, że wnioskodawcy nie rozwiązali tej wątpliwości. Kontrowersyjny jest też pomysł, by decyzję o zawieszeniu adwokata lub radcy prawnego w wykonywaniu zawodu podejmował wyłącznie sąd, podczas gdy wobec notariuszy czy lekarzy taką decyzję może wydać też prokurator - zdaniem ekspertów to nieuzasadnione uprzywilejowanie jednej grupy zawodowej.