Do druku nr 2804 - ocena skutków regulacji

To ekspercka ocena (opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu) poselskiego projektu, który zmienia zasady wypłaty odszkodowań za grunty pod drogami przejętymi kiedyś przez gminy. Projekt złożyli posłowie, a jego celem jest zdjęcie z gmin obowiązku wieloletniego trzymania w rezerwie pieniędzy na odszkodowania, o które właściciele często w ogóle się nie zgłaszają. Eksperci sejmowi zgadzają się z tym celem, ale wskazują kilka miejsc w projekcie, które mogą pogorszyć sytuację osób czekających na wypłatę.

• Dziś gmina musi co roku, przez 6 kolejnych lat budżetowych, trzymać w budżecie całą kwotę odszkodowania za grunt pod drogą - nawet jeśli nikt się o te pieniądze nie zgłosił. Po zmianie gmina zacznie odkładać pieniądze dopiero wtedy, gdy właściciel faktycznie złoży kompletny wniosek o wypłatę.
• Dziś 6-letni termin na złożenie wniosku liczy się od roku, w którym decyzja o przejęciu gruntu stała się ostateczna. Po zmianie termin liczy się dopiero od końca tego roku, co w praktyce daje o rok więcej czasu na zgłoszenie się po pieniądze.
• Dziś po upływie 6 lat wygasa samo prawo do wypłaty odszkodowania - nawet jeśli wniosek złożono na czas, a sprawa się przeciągnęła z winy urzędu. Po zmianie wygasać ma tylko prawo do złożenia wniosku, więc kto zdąży się zgłosić w terminie, nie straci pieniędzy przez opieszałość gminy.
• Nowość: gmina będzie mogła (ale nie musi) wypłacić odszkodowanie jeszcze w tym samym roku, w którym wpłynął wniosek - jeśli pozwoli na to jej budżet. W przeciwnym razie wypłata nastąpi dopiero w kolejnym roku budżetowym.
• Eksperci Kancelarii Sejmu ostrzegają, że to ostatnie rozwiązanie wiąże termin wypłaty z cyklem budżetowym gminy, a nie - jak przy zwykłych odszkodowaniach za grunt - z ustawowym terminem 14 dni od decyzji, co może oznaczać dłuższe oczekiwanie na pieniądze.

Projekt złożyli posłowie - jako przedstawiciele wnioskodawców występują poseł Patryk Wicher i poseł Władysław Kurowski. Motywacją jest zdjęcie z gmin obowiązku wieloletniego rezerwowania pieniędzy na odszkodowania, po które nikt się nie zgłasza.

Zmiana dotyczy przede wszystkim właścicieli działek (albo ich spadkobierców), pod którymi biegną drogi przejęte kiedyś przez gminę, w sytuacji gdy sprawa własności gruntu nigdy nie została formalnie uregulowana. Jeśli jesteś spadkobiercą kogoś, kto był właścicielem takiego gruntu, i dotąd nie zgłosiłeś się po odszkodowanie, zyskujesz więcej czasu - termin liczony będzie od końca roku, a nie od samego roku wydania decyzji, czyli praktycznie o rok dłużej. Jeśli już złożyłeś wniosek i czekasz na wypłatę, projekt może cię dotknąć na niekorzyść: gmina nie musi już z góry trzymać pieniędzy w budżecie, więc wypłatę możesz dostać dopiero w kolejnym roku budżetowym, a nie - jak przy zwykłych odszkodowaniach - w ciągu 14 dni od decyzji. Jeśli jesteś mieszkańcem gminy niezwiązanym z takim gruntem, zmiana dotyczy cię pośrednio - gmina będzie mogła przeznaczyć uwolnione pieniądze na inne cele (remonty, inwestycje) zamiast trzymać je latami w rezerwie na nieodebrane odszkodowania.

Eksperci Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, autorzy niniejszej opinii, generalnie popierają cel projektu - zdjęcie z gmin obowiązku rezerwowania pieniędzy na odszkodowania, o które nikt się nie zgłasza - ale zgłaszają poważne zastrzeżenia do sposobu, w jaki projekt wiąże termin wypłaty z rokiem budżetowym gminy. Ich zdaniem może to niesprawiedliwie różnicować sytuację osób czekających na odszkodowanie oraz budzić wątpliwości co do ochrony praw już nabytych w przypadku przepisu przejściowego. W konsultacjach społecznych wzięło udział 13 gmin, z których większość - obawiając się nieprzewidzianych wydatków - wskazała, że dotąd wstrzymywała się przed uregulowaniem stanu prawnego swoich dróg właśnie z powodu obecnych przepisów o rezerwowaniu środków. Projekt był też przedmiotem dwóch odrębnych opinii Biura Ekspertyz - w sprawie zgodności z prawem Unii Europejskiej oraz w sprawie uznania go za projekt wykonujący prawo unijne - których treści nie dołączono do niniejszego dokumentu.

Ustawa nie wpłynie na budżet państwa, ale odczują ją budżety gmin. Dziś gmina musi z góry, przez 6 kolejnych lat, trzymać w budżecie całą kwotę odszkodowania - nawet gdy nikt się o nią nie zgłasza. Po zmianie gmina uwolni te pieniądze i będzie mogła wydać je na inne cele, dopóki nie wpłynie kompletny wniosek o odszkodowanie. Eksperci ostrzegają jednak, że rozwiązanie to niesie też ryzyko: jeśli kosztowny wniosek wpłynie np. pod koniec roku, gmina - zwłaszcza w gorszej kondycji finansowej - może mieć problem ze zorganizowaniem pieniędzy na wypłatę już w kolejnym roku budżetowym. Dokument nie podaje żadnej konkretnej kwoty ani łącznej skali oszczędności czy kosztów dla wszystkich gmin w kraju - autorzy wprost piszą, że nie da się dziś tego oszacować w pieniądzach, bo brakuje zbiorczych danych o rezerwach budżetowych gmin na te odszkodowania.

To poselski projekt zmiany ustawy z 2023 roku o drogach ogólnodostępnych przejmowanych przez gminy. Dokument to opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu z 20 lipca 2026 r., sporządzona w toku prac nad projektem w Sejmie.

Największy spór dotyczy tego, kiedy realnie trzeba będzie wypłacić odszkodowanie. Wnioskodawcy uznają powiązanie wypłaty z rokiem budżetowym gminy za naturalną konsekwencję zniesienia obowiązku wcześniejszego rezerwowania środków. Eksperci Kancelarii Sejmu się z tym nie zgadzają - ich zdaniem prowadzi to do nieuzasadnionego różnicowania: osoba czekająca na zwykłe odszkodowanie za grunt dostanie pieniądze w ciągu 14 dni od decyzji, a osoba czekająca na odszkodowanie za grunt o nieuregulowanym stanie prawnym może czekać nawet do końca kolejnego roku budżetowego. Eksperci mają też zastrzeżenia do przepisu przejściowego, który ich zdaniem może cofnąć skutki wcześniejszych opóźnień gmin i pogorszyć sytuację osób, którym należą się już odsetki za zwłokę.