Do druku nr 2110 - opinia AI

Rząd przygotował ustawę, która ma dać jakąś formę prawnej ochrony parom żyjącym razem bez ślubu - a przede wszystkim parom osób tej samej płci, bo w Polsce nie mogą one ani wziąć ślubu, ani zawrzeć żadnego innego oficjalnie uznanego związku. Zamiast wcześniej planowanych "zarejestrowanych związków partnerskich" ustawa wprowadza rozwiązanie węższe: umowę, którą dwie osoby mogą podpisać, żeby uzyskać wobec siebie status osoby najbliższej w związku. Projekt ma być odpowiedzią na cztery wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, które uznały, że Polska łamie prawa człowieka, bo nie daje parom jednopłciowym żadnej możliwości prawnego uznania ich związku. Ustawa dotyczy wszystkich par, niezależnie od płci partnerów, o ile nie są już w związku małżeńskim.

• Wprowadza nową umowę o wspólnym pożyciu - mogą ją podpisać dwie osoby mieszkające razem, bez względu na płeć, jeśli żadna z nich nie jest już w związku małżeńskim ani w takiej umowie z kimś innym.
• Osoby, które podpiszą umowę, zyskują status "osoby najbliższej w związku" - to nie jest nowy stan cywilny jak małżeństwo, tylko wpis w osobnym rejestrze prowadzonym przy urzędzie stanu cywilnego, który potwierdza, że dana osoba jest kimś bliskim wobec drugiej strony umowy (np. wobec szpitala, urzędu).
• Strony umowy mogą ustanowić wspólność majątkową i rozliczać się wspólnie z podatku - ale prawo do wspólnego rozliczenia podatkowego dostają dopiero po roku od podpisania umowy, nie od razu jak małżonkowie.
• Zwolnienie z podatku od spadków i darowizn oraz ograniczenie zachowku należnego innym spadkobiercom - ale sama umowa nie daje automatycznego prawa do dziedziczenia po partnerze ani prawa do zachowku dla partnera, jeśli ten nie zostawi testamentu.
• Projekt nie zawiera żadnych przepisów o prawach rodzicielskich wobec dziecka partnera - wcześniejsza, rządowa wersja projektu dawała prawo do współdecydowania w bieżących sprawach dziecka wychowywanego wspólnie z partnerem, ale ten zapis usunięto.

Projekt zgłosiła Rada Ministrów (rząd). Pierwotnie miał on postać znacznie szerszej ustawy o zarejestrowanych związkach partnerskich - po konsultacjach publicznych zakres praw ograniczono, a nazwę zmieniono na obecną. Deklarowanym celem jest wykonanie wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydanych przeciwko Polsce.

Jeśli jesteś w związku z osobą tej samej płci i mieszkacie razem, po wejściu ustawy w życie będziecie mogli podpisać umowę, dzięki której np. łatwiej potwierdzicie w szpitalu czy urzędzie, że jesteście dla siebie osobami najbliższymi, załatwicie sprawy pochówku czy uzyskacie zwolnienie z podatku od darowizn między wami. Nie będziecie mieli jednak automatycznego prawa do dziedziczenia po sobie - bez testamentu majątek trafi do rodziny biologicznej, a nie do partnera. Jeśli wspólnie z partnerem lub partnerką wychowujecie dziecko jednego z was, ustawa nie daje wam żadnego formalnego prawa do decydowania o jego codziennych sprawach - zdaniem krytyków to realne zagrożenie dla dziecka, gdyby rodzic biologiczny zmarł lub zachorował, bo drugi opiekun nie ma żadnego prawnego umocowania. Z umowy mogą skorzystać też pary różnej płci, które nie chcą brać ślubu, choć to nie one są głównym adresatem tej zmiany.

Do druku dołączono opinię Amnesty International, która ocenia projekt krytycznie. Organizacja docenia, że rozwiązanie obejmuje wszystkie pary bez względu na orientację seksualną, ale uważa, że projekt nie wykonuje wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i tylko w bardzo wąskim zakresie odpowiada na potrzeby par jednopłciowych. Amnesty International zwraca uwagę, że ostateczna wersja projektu - w porównaniu z pierwotną propozycją rządową o związkach partnerskich - została istotnie okrojona (m.in. usunięto przepisy o prawach rodzicielskich wobec dzieci partnera), a mimo to nie poddano jej ponownym konsultacjom publicznym. Organizacja podkreśla też, że pełną ochronę praw osób nieheteroseksualnych zapewni dopiero wprowadzenie równości małżeńskiej. W dostępnych materiałach nie ma innych opinii ani stanowisk instytucji do tego druku.

Do analizowanego dokumentu nie dołączono Oceny Skutków Regulacji ani żadnych szacunków liczbowych - nie wiadomo, ile par miałoby skorzystać z nowej umowy ani ile będzie kosztować prowadzenie nowego rejestru. Na podstawie treści opinii można jednak opisać skutki jakościowo: pary, które podpiszą umowę, zyskają ograniczony zestaw praw (zwolnienie podatkowe, łatwiejsze potwierdzanie bliskiej relacji w urzędach i szpitalach), ale nie uzyskają praw równych małżeństwu - w tym pełnego prawa do dziedziczenia. Urzędy stanu cywilnego będą musiały prowadzić nowy rejestr osób najbliższych w związku. Amnesty International ostrzega, że skoro projekt nie spełnia w pełni standardu wyznaczonego przez wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Polska może w przyszłości nadal ponosić konsekwencje międzynarodowe za niewystarczające wykonanie tych wyroków.

Projekt wywodzi się z wcześniejszej, szerszej propozycji o zarejestrowanych związkach partnerskich, konsultowanej publicznie z udziałem m.in. Amnesty International. Obecna, okrojona wersja nie była ponownie konsultowana. Opinię Amnesty International złożono w lutym 2026 r., w toku prac sejmowych. Obecnie ustawa jest już uchwalona i przekazana Prezydentowi do podpisu.

Projekt budzi spór na dwóch płaszczyznach. Z jednej strony organizacje broniące praw osób LGBTI+, w tym Amnesty International, uważają, że rozwiązanie jest zbyt wąskie - nie daje prawa do dziedziczenia, wprowadza roczne oczekiwanie na wspólne rozliczenie podatkowe i pomija prawa rodzicielskie wobec dzieci partnera, przez co nie realizuje w pełni wyroków europejskiego trybunału i nie zastępuje realnie brakującej w Polsce instytucji związku partnerskiego czy małżeństwa jednopłciowego. Z drugiej strony, projekt świadomie unika nazwania nowego rozwiązania związkiem czy zmianą stanu cywilnego i nie dotyka konstytucyjnego zapisu definiującego małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny - co sugeruje, że projektodawca chciał uniknąć sporu politycznego wokół pełnej instytucjonalizacji związków jednopłciowych czy równości małżeńskiej.