Do druku nr 2110 - opinia KIRP

Rządowy projekt ustawy wprowadza do polskiego prawa zupełnie nową instytucję - rejestrowaną umowę o wspólnym pożyciu, zawieraną przed notariuszem. Dzięki niej dwie osoby, w tym pary tej samej płci, będą mogły uzyskać status osoby najbliższej i korzystać z części praw, które dziś mają wyłącznie małżonkowie. Ten konkretny dokument to nie sam projekt ustawy, lecz opinia prawna Krajowej Izby Radców Prawnych, która ocenia ten projekt oraz towarzyszący mu projekt przepisów wprowadzających zmiany w innych ustawach. Izba wskazuje, co w projekcie działa dobrze, a czego wciąż brakuje.

• Powstaje nowa umowa o wspólnym pożyciu zawierana przed notariuszem - dziś pary żyjące bez ślubu nie mają żadnego sformalizowanego statusu prawnego.
• Strony takiej umowy zyskują status osoby najbliższej w związku: prawo do pochówku i zasiłku pogrzebowego, objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym, prawo do dziedziczenia, renty i emerytury, wspólne rozliczenie podatkowe oraz zwolnienie z podatku od spadków i darowizn.
• Umowę rejestruje się nie w urzędzie stanu cywilnego, lecz u notariusza, który pobiera opłatę 100 zł za samą rejestrację - do tego dojdzie osobny koszt sporządzenia umowy (taksa notarialna), którego projekt w ogóle nie reguluje.
• Umowa o wspólnym pożyciu nie tworzy stanu cywilnego tak jak małżeństwo - nie daje możliwości wspólnej adopcji dziecka partnera, nie wprowadza domniemania ojcostwa i nie reguluje kontaktów z dziećmi drugiej strony po rozstaniu.
• Osoby tej samej płci nadal nie będą mogły zawrzeć związku przed urzędnikiem stanu cywilnego, w obecności świadków, ani przyjąć wspólnego nazwiska - projekt celowo odróżnia tę instytucję od małżeństwa.

Autorem projektu ustawy, który ocenia ten dokument, jest rząd. Samą opinię przygotował Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji przy Krajowej Radzie Radców Prawnych - jej autorami są prof. Anna Śledzińska-Simon oraz radcowie prawni Emil Koźbiał i Filip Rakoczy, 6 lutego 2026 r.

Jeśli żyjesz z partnerem czy partnerką bez ślubu i chcecie się prawnie zabezpieczyć - na przykład na wypadek choroby, śmierci czy potrzeby wspólnego rozliczenia podatku - projekt daje wam do tego narzędzie, którego dziś po prostu nie ma. Jeśli jesteś w związku z osobą tej samej płci, zyskujesz możliwość formalnego uznania relacji i części praw znanych z małżeństwa, ale nie pełnej równości - nie będziesz mógł czy mogła wziąć ślubu ani wspólnie adoptować dziecka partnera. Jeśli wychowujecie razem dzieci z wcześniejszego związku, projekt nie reguluje waszej sytuacji prawnej wobec tych dzieci - ani władzy rodzicielskiej, ani kontaktów po ewentualnym rozstaniu. Jeśli macie niepełnosprawność intelektualną lub psychiczną, projekt jako pierwszy nie wyklucza was z możliwości zawarcia takiej umowy, ale opinia izby zwraca uwagę, że skomplikowana procedura i koszty notarialne mogą w praktyce utrudnić z niej korzystanie.

Krajowa Izba Radców Prawnych ocenia projekt jako krok naprzód, ale niewystarczający i fragmentaryczny. Izba krytykuje przede wszystkim wybór notariusza zamiast urzędnika stanu cywilnego jako miejsca zawierania umowy - jej zdaniem to rozwiązanie generuje dodatkowe koszty, komplikacje i słabszą ochronę prawną niż wcześniej proponowane projekty związków partnerskich. Zwraca uwagę na brak trybu odwołania się od odmowy notariusza, brak możliwości zawarcia umowy przed konsulem za granicą, brak regulacji domniemania ojcostwa oraz brak jakiejkolwiek ochrony prawnej relacji dzieci z partnerem rodzica. Izba pozytywnie ocenia natomiast objęcie stron umowy ubezpieczeniem zdrowotnym i społecznym, prawem do dziedziczenia oraz możliwość zawarcia umowy przez osoby z niepełnosprawnościami intelektualnymi lub psychicznymi - czego nie przewiduje małżeństwo. Rekomenduje też, by cała instytucja trafiła do jednego z kodeksów, a nie funkcjonowała jako osobna, rozproszona ustawa.

Dokument nie zawiera własnej Oceny Skutków Regulacji - to opinia prawna, a nie analiza kosztów. Na podstawie jej treści można jednak wskazać praktyczne skutki: strony umowy zapłacą 100 zł za samą rejestrację u notariusza, a do tego - jak zauważa izba - dojdzie odrębny, nieuregulowany w projekcie koszt sporządzenia samej umowy, który przy jej rozbudowanej, wielopunktowej treści może przekroczyć 1000 zł. Notariusze zyskają nową, obszerną kompetencję zbliżoną do roli kierownika urzędu stanu cywilnego, ale bez pełnego dostępu do rejestrów potrzebnych do weryfikacji, czy strona umowy nie jest już w związku małżeńskim. Urzędy stanu cywilnego będą musiały prowadzić nowy rejestr osób najbliższych i obsługiwać zawiadomienia od notariuszy. Sądy zajmą się nowymi sprawami - między innymi rozstrzyganiem sporów o odmowę zawarcia umowy przez notariusza.

To zewnętrzna opinia prawna złożona do rządowego projektu ustawy o statusie osoby najbliższej oraz towarzyszącego mu projektu przepisów wprowadzających, przygotowana 6 lutego 2026 r. przez Krajową Izbę Radców Prawnych na etapie prac nad tymi projektami.

Głównym punktem sporu jest sposób zawierania umowy - przed notariuszem, a nie przed urzędnikiem stanu cywilnego jak przy ślubie. Izba radców prawnych uważa, że to świadomy zabieg twórców projektu, mający jak najmocniej odróżnić nową instytucję od małżeństwa, kosztem bezpieczeństwa prawnego osób, które z niej skorzystają. Drugim spornym punktem jest to, że osoby tej samej płci nadal nie będą mogły zawrzeć związku małżeńskiego ani nawet symbolicznego związku przed urzędnikiem, co - zdaniem izby - utrwala podział na związki „pierwszej” i „drugiej kategorii” i tylko częściowo wykonuje wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydane przeciwko Polsce w podobnych sprawach.