Do druku nr 1650 - ocena skutków regulacji

Ten dokument to opinia ekspercka Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu na temat projektu, który złożył Senat. Projekt wprowadza do ustawy o systemie oświaty zupełnie nową instytucję prawną - spółdzielnię uczniowską. Dziś takie spółdzielnie działają w szkołach wyłącznie na podstawie wzorcowego statutu z 1983 roku, bez żadnego oparcia w obowiązującym prawie. Autorzy projektu chcą to zmienić, bo liczba spółdzielni uczniowskich systematycznie spada od końca lat 80. - z około 18 tysięcy wtedy do około 5 tysięcy w 2011 roku - a nowe przepisy mają dać uczniom jasne zasady zakładania i prowadzenia takich inicjatyw.

• Dziś spółdzielnie uczniowskie nie mają żadnej podstawy w ustawie - po zmianie prawo oświatowe wprost określi, czym jest spółdzielnia uczniowska i jak ma działać.
• Założyć spółdzielnię będzie mogła grupa co najmniej 5 uczniów, którzy ukończyli 13 lat (małoletni - za zgodą rodziców), po uzgodnieniu warunków z dyrektorem szkoły.
• Dyrektor szkoły będzie musiał wyznaczyć nauczyciela-opiekuna, który będzie pilnował działalności spółdzielni, pomagał jej członkom i nadzorował dokumentację oraz rozliczenia finansowe.
• Spółdzielnia nie będzie miała osobowości prawnej i nie trafi do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) - nadwyżka pieniędzy z jej działalności nie będzie dzielona między uczniów, tylko wracać na cele spółdzielni.
• Spółdzielnie działające już dziś będą miały 12 miesięcy od wejścia ustawy w życie na dostosowanie swoich statutów do nowych przepisów; cała ustawa zacznie obowiązywać po 3 miesiącach od ogłoszenia.

Projekt złożył Senat, reprezentowany przez senatora Waldemara Witkowskiego. Cel: zatrzymać spadek liczby spółdzielni uczniowskich i wzmocnić naukę przedsiębiorczości w szkołach.

Zmiana dotyczy przede wszystkim uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych, którzy chcą spróbować swoich sił w prowadzeniu małego przedsięwzięcia na terenie szkoły - np. sklepiku, usługi dla kolegów czy akcji charytatywnej. Jeśli jesteś uczniem po 13. roku życia i masz pomysł na taką działalność, po zmianie będziesz mógł razem z co najmniej czterema kolegami założyć spółdzielnię - ale będziesz potrzebować zgody rodziców i dyrektora szkoły. Jeśli jesteś nauczycielem, dyrektor może wyznaczyć cię na opiekuna spółdzielni - dokument zwraca uwagę, że nie jest jasne, ile dodatkowej pracy i odpowiedzialności to za sobą pociąga, a wynagrodzenie za tę funkcję nie jest gwarantowane. Jeśli jesteś dyrektorem szkoły, zyskujesz nowy obowiązek - musisz zgodzić się na powstanie spółdzielni, uzgodnić warunki jej działania i formalnie ocenić, czy nie łamie ona swojego statutu. Rodzice uczniów praktycznie nie odczują zmiany poza koniecznością wyrażenia zgody, jeśli ich dziecko jest niepełnoletnie.

Rzecznik Praw Dziecka zgłosił poważne wątpliwości - wskazał, że projekt nie wyjaśnia, jak pogodzić brak osobowości prawnej spółdzielni z prowadzeniem przez nią realnej działalności gospodarczej ani kto odpowiada za jej długi, a także sprzeciwił się temu, by spółdzielnię można było zakładać w każdej szkole i placówce, w tym w przedszkolach. Minister Finansów zwrócił uwagę na niejasny status podatkowy spółdzielni (podatek dochodowy, VAT) oraz brak zasad gospodarki finansowej. Ministerstwo Edukacji Narodowej (MEN) oceniło, że taka działalność uczniów jest już dziś prawnie możliwa, ale przyznało, że nadanie jej rangi ustawowej może zachęcić szkoły do częstszego korzystania z tej formuły. Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego zwrócił uwagę na brak dojrzałości psychicznej najmłodszych dzieci do prowadzenia spółdzielni. Krajowa Rada Spółdzielcza popiera projekt i proponuje dodatkowo, by to ona prowadziła centralny rejestr spółdzielni uczniowskich.

Autorzy projektu twierdzą w Ocenie Skutków Regulacji (OSR), że wpływ na budżet państwa i samorządów będzie marginalny - jedynym ryzykiem finansowym jest ewentualna konieczność pokrycia straty, jaką może przynieść działalność spółdzielni. Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji zgadza się z tą oceną i jej nie podważa. OSR nie podaje żadnej konkretnej kwoty kosztów wdrożenia. Największym realnym skutkiem będzie dodatkowa, w praktyce niepłatna praca dla dyrektorów szkół (zgoda na założenie spółdzielni, wyznaczenie opiekuna, ocena zgodności ze statutem) oraz dla nauczycieli-opiekunów (bieżący nadzór nad dokumentacją i finansami spółdzielni) - ewentualne wynagrodzenie za te obowiązki ma się zmieścić w już istniejących limitach wydatków szkół, bez dodatkowych pieniędzy z budżetu. Dla gmin, powiatów i miast na prawach powiatu prowadzących szkoły - a jest ich łącznie ponad 2,8 tysiąca - zmiana oznacza głównie możliwość wspierania przedsiębiorczości uczniów, a nie nowe obciążenie finansowe.

To opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji do senackiego projektu, sporządzona we wrześniu 2025 r. na etapie prac sejmowych. Ustawę ostatecznie podpisał już Prezydent.

Największy spór dotyczy tego, czy spółdzielnia bez osobowości prawnej może bezpiecznie prowadzić sprzedaż i usługi. Rzecznik Praw Dziecka i Minister Finansów uważają, że projekt nie rozstrzyga, kto odpowiada za długi spółdzielni i jak rozliczać podatki, co może obciążyć szkoły nieprzewidzianymi obowiązkami. Ministerstwo Edukacji Narodowej uważa z kolei, że problem jest przeceniany, bo uczniowie mogą prowadzić taką działalność już dziś bez nowej ustawy. Spiera się też, w jak młodych szkołach spółdzielnia powinna być w ogóle dopuszczalna - krytycy chcą wyłączyć przedszkola i najmłodsze klasy.