Do druku nr 1962 - ocena skutków regulacji

To opinia Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu na temat projektu, który zmienia ustawę o adwokaturze pochodzącą jeszcze z 1982 roku. Projekt zgłosiła sejmowa komisja, a w jej imieniu poseł Paweł Śliz. Autorzy projektu twierdzą, że obecne przepisy nie nadążają za zmieniającą się rzeczywistością i nie regulują wystarczająco szczegółowo tego, jak działa samorząd adwokacki - kto go finansuje, jakie ma zadania, jak podejmuje decyzje i jak karze swoich członków za naruszenia. Zamiast punktowej poprawki, proponują bardzo szeroką, kilkudziesięciopunktową nowelizację całej ustawy.

• Dziś ustawa nie mówi wprost, skąd samorząd adwokacki bierze pieniądze na swoją działalność - po zmianie przepisy wprost wskażą źródła finansowania, w tym budzące wątpliwości sformułowanie o dochodach z "własnej działalności".
• Dziś samorząd adwokacki nie może występować w sądach jako niezależna organizacja społeczna - po zmianie zyska uprawnienia zbliżone do organizacji pozarządowej w sprawach cywilnych i organizacji społecznej w sprawach karnych, czyli będzie mógł włączać się do konkretnych procesów sądowych.
• Dziś skreślenie adwokata z listy za zaległe składki wymaga w niektórych sytuacjach wcześniejszego wezwania do zapłaty - po zmianie roczna zaległość ma prowadzić do obowiązkowego skreślenia bez takiego etapu ostrzegawczego.
• Dziś podawanie się za adwokata bez uprawnień jest karane grzywną do 1000 złotych jako drobne wykroczenie - po zmianie stanie się przestępstwem zagrożonym karą ograniczenia wolności albo grzywną do 50 tysięcy złotych.
• Dziś posiedzenia organów samorządu adwokackiego muszą odbywać się stacjonarnie - po zmianie prezes Naczelnej Rady Adwokackiej (NRA) będzie mógł zarządzić posiedzenie zdalne albo hybrydowe.

Projekt zgłosiła sejmowa komisja (jest to tzw. projekt komisyjny), a w imieniu wnioskodawców występuje poseł Paweł Śliz. Powodem jest, jak twierdzą autorzy, potrzeba unowocześnienia ponad czterdziestoletniej ustawy o adwokaturze i dostosowania jej do dzisiejszych realiów gospodarczych i prawnych.

Jeśli nie jesteś adwokatem, aplikantem adwokackim ani prawnikiem zagranicznym, ten projekt w praktyce Cię nie dotyczy bezpośrednio - to głównie sprawy wewnętrzne środowiska prawniczego. Są jednak sytuacje, w których zmiana może być odczuwalna. Jeśli jesteś adwokatem lub aplikantem adwokackim, musisz liczyć się z surowszymi zasadami: roczna zaległość w składkach członkowskich może skutkować niemal automatycznym skreśleniem z listy, a nowa, szersza definicja pomocy prawnej może wpłynąć na to, jakie usługi możesz oferować klientom. Jeśli jesteś stroną sporu sądowego dotyczącego np. zawodów prawniczych, w Twojej sprawie może wystąpić samorząd adwokacki jako dodatkowy uczestnik postępowania - do tej pory nie miał takiej możliwości. Jeśli szukasz pomocy prawnej i podejrzewasz, że ktoś bezprawnie podaje się za adwokata, taka osoba będzie mogła zostać ukarana znacznie surowiej niż dotychczas, co ma zniechęcać do oszukiwania klientów co do kwalifikacji.

Autorzy tej opinii, eksperci Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu, zgłaszają szereg poważnych zastrzeżeń: ostrzegają, że rozszerzenie zadań samorządu adwokackiego o działalność integracyjną, samopomocową czy pośrednictwo w zawieraniu umów wykracza poza zakres wyznaczony samorządom zawodowym przez Konstytucję, a nowa definicja pomocy prawnej dopuszczająca pośrednictwo i dochodzenie cudzych roszczeń na własny rachunek może podważyć zaufanie publiczne do zawodu adwokata. W trakcie konsultacji społecznych wypowiedziało się 48 osób, z czego 52% poparło projekt; przedstawiciel Polskiej Izby Doradców i Pośredników Odszkodowawczych zgłosił obawę, że nowa definicja pomocy prawnej może doprowadzić do zmonopolizowania tego rynku przez adwokatów. Wcześniejsze opinie tego samego biura dotyczące zgodności projektu z prawem Unii Europejskiej nie wykazały żadnych nieprawidłowości.

Ten dokument sam pełni funkcję Oceny Skutków Regulacji (OSR) dla projektu. Według szacunków w niej zawartych łączny dodatkowy koszt dla budżetu państwa ma wynieść około 300 tysięcy złotych - głównie dlatego, że liczba komisji egzaminacyjnych przeprowadzających egzamin na aplikację adwokacką ma wzrosnąć z 13 do 24 miast, co oznacza koszt wynagrodzeń nowych komisji rzędu 334 400 złotych, a łączny koszt wszystkich komisji w 2026 roku może sięgnąć około 729 600 złotych. Do budżetu państwa mają też wpłynąć dodatkowe pieniądze z podwyższonych grzywien za podszywanie się pod adwokata (wzrost z 1000 do 50 tysięcy złotych), choć autorzy opinii nie potrafią jeszcze oszacować konkretnej kwoty tych wpływów. Projekt nie powinien wpłynąć na budżety gmin i powiatów ani na ogólną gospodarkę - PKB, rynek pracy czy inflację.

Opinię sporządzono 8 grudnia 2025 roku na zlecenie Marszałka Sejmu, w ramach standardowej procedury oceny projektów ustaw komisyjnych. Dokument nie podaje, kiedy odbędzie się kolejne czytanie projektu w Sejmie.

Największy spór dotyczy tego, jak daleko powinien sięgać samorząd adwokacki. Autorzy projektu, powołując się między innymi na uchwałę Krajowego Zjazdu Adwokatury z czerwca 2025 roku, chcą, by samorząd mógł aktywnie włączać się w sprawy sądowe jako organizacja pozarządowa i społeczna oraz szerzej definiować, co znaczy "świadczyć pomoc prawną". Eksperci Biura Ekspertyz Sejmu ostrzegają natomiast, że takie rozszerzenie zadań przymusowej, opłacanej ze składek organizacji wykracza poza to, co przewiduje dla samorządów zawodowych Konstytucja, i grozi zatarciem granicy między rzetelną pomocą prawną a komercyjnym pośrednictwem, co mogłoby podważyć status adwokata jako zawodu zaufania publicznego. Sporna jest też propozycja, by to Naczelna Rada Adwokacka, a nie najwyższy organ samorządu - Krajowy Zjazd Adwokatury - decydowała o zasadach etyki zawodowej adwokatów.