Sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka o rządowym projekcie ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej.

Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka zakończyła prace nad rządowym projektem ustawy o ochronie osób uczestniczących w debacie publicznej i rekomenduje Sejmowi jego przyjęcie. Projekt wdraża unijną dyrektywę i wprowadza do polskiego prawa nowe narzędzia przeciw tak zwanym pozwom-kagańcom, czyli sprawom sądowym wytaczanym nie po to, by dochodzić prawdziwej krzywdy, ale po to, by zastraszyć i zmusić do milczenia dziennikarzy, aktywistów, naukowców czy zwykłych mieszkańców krytykujących władzę, firmy lub osoby wpływowe.

• Sąd będzie mógł zażądać od osoby pozywającej kaucji na pokrycie kosztów procesu, jeśli pozwany uprawdopodobni, że pozew ma na celu zastraszenie, a nie dochodzenie realnej krzywdy - sąd zdecyduje o tym w ciągu dwóch tygodni.
• Pozwy oczywiście bezzasadne sąd będzie musiał rozpatrzyć i oddalić szybko - co do zasady w ciągu trzech miesięcy od ich wniesienia.
• Za wytoczenie pozwu uznanego za próbę stłumienia debaty publicznej sąd będzie mógł nałożyć na pozywającego grzywnę oraz nakazać mu pełny zwrot kosztów obrony pozwanemu, a nawet publikację wyroku na jego koszt.
• Osoby pozwane w tym celu poza Unią Europejską będą mogły dochodzić odszkodowania przed polskim sądem, nawet jeśli mieszkają w Polsce.
• Organizacje pozarządowe zajmujące się wolnością słowa będą mogły włączać się do takich spraw i przedstawiać sądowi swoje stanowisko.

Projekt złożyła Rada Ministrów (rząd), wdrażając unijną dyrektywę o ochronie osób zaangażowanych w debatę publiczną przed pozwami-kagańcami. Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka rozpatrzyła projekt i rekomenduje Sejmowi jego uchwalenie.

Ta ustawa może dotyczyć każdego, kto publicznie krytykuje władzę, firmę czy osobę wpływową - niekoniecznie trzeba być zawodowym dziennikarzem. Jeśli jesteś dziennikarzem, blogerem, aktywistą, naukowcem albo po prostu mieszkańcem, który krytykuje np. lokalnego urzędnika czy inwestora, i dostaniesz pozew o odszkodowanie za tekst, komentarz czy udział w proteście, będziesz mógł poprosić sąd o zobowiązanie osoby pozywającej do wpłacenia kaucji na pokrycie twoich kosztów obrony, a sąd ma obowiązek szybciej rozpatrzyć sprawę, jeśli uzna pozew za próbę zamknięcia ci ust. Jeśli natomiast jesteś osobą lub firmą, która chce kogoś pozwać za krytykę, musisz liczyć się z tym, że sąd może uznać twój pozew za nadużycie, nałożyć na ciebie grzywnę i każe ci pokryć pełne koszty obrony przeciwnika, a wyrok z takim ustaleniem trafi do publicznego rejestru orzeczeń.

Do druku nie dołączono opinii ani stanowisk zewnętrznych instytucji - w dostępnej treści nie ma pism Prokuratora Generalnego, Sądu Najwyższego, Biura Analiz Sejmowych, Krajowej Rady Sądownictwa ani innych konsultacji społecznych.

Dokument nie zawiera Oceny Skutków Regulacji (OSR), więc nie da się podać konkretnych liczb czy kwot dotyczących wpływu na budżet państwa. Z treści przepisów wynika jednak, że sądy powszechne zyskają nowe obowiązki i narzędzia: rozpatrywanie wniosków o kaucję w ciągu dwóch tygodni, szybsze - w zasadzie trzymiesięczne - rozstrzyganie spraw oczywiście bezzasadnych oraz możliwość nakładania grzywien sięgających stukrotności minimalnego wynagrodzenia za pracę. Osoby pozywające w złej wierze poniosą realne ryzyko finansowe (grzywna, pełny zwrot kosztów obrony, obowiązek publikacji wyroku), a Minister Sprawiedliwości będzie musiał publikować informacje o pomocy prawnej dla osób pozwanych w takich sprawach.

Projekt rządowy wdraża unijną dyrektywę z kwietnia 2024 r. o ochronie debaty publicznej. Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka zakończyła nad nim prace i przygotowała sprawozdanie z rekomendacją przyjęcia przez Sejm.