Rządowy projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej.

Ustawa ma rozwiązać konkretny problem: firmy, politycy i inne wpływowe podmioty czasem pozywają dziennikarzy, aktywistów czy zwykłych obywateli nie po to, by naprawdę dochodzić swoich praw, tylko po to, by ich zastraszyć, zrujnować finansowo i zniechęcić do dalszego mówienia niewygodnych rzeczy. Takie pozwy nazywa się potocznie pozwami-kneblami (SLAPP). Rząd proponuje zupełnie nową ustawę, która ma dać sądom i osobom pozwanym w takich sprawach realne narzędzia obrony - m.in. możliwość szybkiego oddalenia bezzasadnego pozwu, żądania kaucji od powoda oraz karania go grzywną. Projekt wdraża unijną dyrektywę, ale obejmuje ochroną także sprawy czysto krajowe, a nie tylko te z elementem zagranicznym.

• Sąd, na wniosek pozwanego, będzie mógł zażądać od powoda wpłacenia kaucji pokrywającej przewidywane koszty procesu, jeśli uprawdopodobni się, że pozew ma na celu uciszenie krytyki - jeśli powód nie wpłaci kaucji w terminie do miesiąca, pozew zostanie odrzucony.
• Sąd będzie musiał starać się rozstrzygnąć sprawę oczywiście bezzasadnego pozwu w ciągu trzech miesięcy od jego wniesienia, zamiast ciągnąć proces latami.
• Jeśli jedynym celem pozwu było uciszenie kogoś, sąd będzie mógł odrzucić pozew jako wykorzystanie sądu wbrew jego celowi, a osoba pozwana będzie mogła zażądać pełnego wyroku, żeby sprawa nie wróciła drugi raz.
• Osoba, która wygra taką sprawę, odzyska od powoda pełne, realne koszty prawnika (nie tylko sztywne stawki urzędowe, które dziś wynoszą np. 720 zł, maksymalnie 4320 zł w sprawach o dobra osobiste), a sąd będzie mógł dodatkowo nałożyć na powoda grzywnę do 20-krotności, a w poważnych przypadkach nawet do 100-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę.
• Organizacje pozarządowe zajmujące się wolnością słowa albo tematem sprawy będą mogły - za zgodą pozwanego - dołączyć się do procesu i go wspierać.

Projekt złożyła Rada Ministrów (projekt rządowy), wpisany do wykazu prac legislacyjnych rządu pod oznaczeniem UC94. Motywacja to obowiązek wdrożenia unijnej dyrektywy o ochronie osób zaangażowanych w debatę publiczną - termin na to minął 7 maja 2026 r., czyli przed dniem dzisiejszym.

Ustawa dotyczy przede wszystkim osób, które publicznie zabierają głos w sprawach mających znaczenie społeczne: dziennikarzy, blogerów, naukowców, artystów, działaczy organizacji pozarządowych, ale też zwykłych ludzi, którzy np. skomentowali publicznie działania lokalnego polityka, firmy czy urzędu. Dokument nie podaje dokładnej liczby osób, których to dotyczy w Polsce, ale wskazuje, że od 2010 roku odnotowano w Polsce 135 spraw sądowych uznanych za tego typu pozwy-kneble - to najwięcej spośród wszystkich krajów Unii Europejskiej, a większość z nich (64,3%) to sprawy cywilne. Jeśli jesteś dziennikarzem lub blogerem i firma, o której napisałeś krytyczny tekst, pozywa cię o ogromne odszkodowanie - choć wie, że nie ma szans wygrać - będziesz mógł poprosić sąd o szybkie oddalenie takiej sprawy i o zabezpieczenie w postaci kaucji od strony przeciwnej. Jeśli jesteś zwykłym mieszkańcem, który publicznie skrytykował np. sposób zarządzania spółdzielnią czy urzędem gminy, i zostajesz pozwany przez osobę na wysokim stanowisku wykorzystującą swoją przewagę finansową, ustawa daje ci narzędzia, by nie musieć się bronić latami na własny koszt.

Do tego dokumentu nie dołączono żadnych opinii zewnętrznych instytucji (np. Prokuratora Generalnego, Sądu Najwyższego czy Krajowej Rady Sądownictwa) ani wyników konsultacji społecznych. Uzasadnienie wskazuje jedynie, że projekt był jawnie dostępny w internetowym rejestrze prac legislacyjnych rządu i że nikt nie zgłosił chęci udziału w pracach nad nim w ramach przepisów o jawności działań osób wpływających na tworzenie prawa.

Dokument nie zawiera osobnej Oceny Skutków Regulacji (OSR) z wyliczeniami kosztów dla budżetu państwa. Uzasadnienie wprost stwierdza, że ustawa nie wpłynie negatywnie na małe i średnie firmy, na konkurencyjność gospodarki ani na rozwój regionów, i nie tworzy zagrożeń korupcyjnych. Jakościowo: osoby lub firmy, które będą próbowały użyć sądu do uciszenia krytyki, poniosą realne ryzyko finansowe - zwrot pełnych kosztów prawnika strony przeciwnej oraz możliwa grzywna. Osoby pozwane zyskają praktyczną ochronę przed wieloletnim, kosztownym procesem. Sądy będą musiały działać szybciej niż dotychczas (trzymiesięczny termin na rozpatrzenie oczywiście bezzasadnych pozwów) i publikować w internecie informacje o takich sprawach oraz o dostępnej pomocy prawnej dla pozwanych, co oznacza dodatkowe, choć niewycenione w dokumencie, obowiązki organizacyjne po stronie sądów i Ministerstwa Sprawiedliwości. Zmiany zaczną obowiązywać dwa tygodnie od ogłoszenia ustawy i obejmą wyłącznie sprawy sądowe wszczęte po tym dniu.

To rządowy projekt ustawy, dopiero skierowany do Sejmu (na etapie przed pierwszym czytaniem). Wprowadza całkiem nową ustawę, a przy okazji zmienia jeden przepis Kodeksu postępowania cywilnego. Wynika z obowiązku wdrożenia unijnej dyrektywy z terminem 7 maja 2026 r. - dziś, 16 lipca 2026 r., termin ten jest już przekroczony.

Uzasadnienie samo zwraca uwagę na potencjalne napięcie: zbyt mocne narzędzia ochrony przed pozwami-kneblami mogłyby w praktyce utrudnić komuś dochodzenie naprawdę uzasadnionych roszczeń, co godziłoby w konstytucyjne prawo do sądu. Autorzy projektu deklarują, że starali się tego uniknąć, ale ocena, czy dany pozew jest 'pozwem-kneblem' czy zwykłym, uzasadnionym sporem, zawsze będzie należała do sądu i opierała się na jego indywidualnej ocenie okoliczności - co może w praktyce budzić spory interpretacyjne. Do dokumentu nie dołączono jednak żadnych głosów sprzeciwu ani krytycznych opinii zewnętrznych instytucji.