Do druku nr 2488 - opinia RDPP

Ten dokument to nie sama ustawa, lecz opinia Rady Działalności Pożytku Publicznego (RDPP) na temat rządowego projektu ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej. Projekt ten ma chronić dziennikarzy, aktywistów, sygnalistów i organizacje społeczne przed tzw. pozwami-kagańcami - pozwami wytaczanymi nie po to, by wygrać sprawę, lecz po to, by zmęczyć, zastraszyć i uciszyć krytyka kosztami i czasem procesu. RDPP ocenia projekt negatywnie w obecnym kształcie i apeluje o poprawki, podkreślając jednocześnie, że temat jest pilny i prace nad ustawą nie powinny zwalniać.

• Projekt wykracza poza minimum wymagane przez unijną dyrektywę - obejmuje ochroną nie tylko sprawy z udziałem zagranicy, ale też typowo polskie, lokalne spory, np. mieszkańca z gminą czy dziennikarza z lokalnym urzędnikiem.
• Wprowadza możliwość szybkiego oddalenia pozwu uznanego za „oczywiście bezzasadny” - ale RDPP ostrzega, że sądy stosują dziś to pojęcie tylko do pism zupełnie pozbawionych sensu, więc dobrze przygotowany pozew-kaganiec może przez to sito przejść.
• Projekt nie przenosi na osobę pozywającą obowiązku udowodnienia, że jej pozew nie jest próbą uciszenia krytyka - mimo że wymaga tego dyrektywa, którą ustawa wdraża.
• Osoba pozwana bezpodstawnie nie dostanie automatycznie odszkodowania w tym samym procesie - musiałaby wytoczyć drugą, osobną sprawę sądową.
• Projekt nie rozwiązuje problemu pozwów wytaczanych przez urzędy i samorządy - w takich sprawach karę finansową i tak zapłaci budżet, czyli podatnicy, więc nie działa ona odstraszająco.

Autorem samego projektu ustawy jest rząd (Rada Ministrów). Ten dokument to natomiast stanowisko Rady Działalności Pożytku Publicznego - ciała doradczego przy Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, z udziałem przedstawicieli organizacji pozarządowych - przyjęte uchwałą 19 maja 2026 roku.

Jeśli jesteś dziennikarzem, blogerem, działaczem lokalnym albo po prostu publicznie krytykujesz firmę, urząd czy polityka - ten projekt w teorii ma cię chronić przed pozwem, który ma cię tylko zmęczyć i zastraszyć, a nie faktycznie wygrać w sądzie. W praktyce, zdaniem RDPP, ochrona może być na razie za słaba: jeśli ktoś pozwie cię pozwem przygotowanym przez dobrego prawnika, sąd może nie uznać go za „oczywiście bezzasadny”, a ty i tak będziesz musiał się bronić latami, płacić za pełnomocnika i tracić czas. Jeśli jesteś np. radnym, sołtysem albo działaczem organizacji społecznej krytykującym władze lokalne, projekt w obecnym kształcie nie rozwiązuje problemu pozwów wytaczanych przez same urzędy - bo koszt takiej kary i tak pokryje budżet publiczny, a nie osoba, która zdecydowała o pozwie.

Ten dokument w całości jest opinią - stanowiskiem Rady Działalności Pożytku Publicznego. Rada ocenia projekt negatywnie w obecnym brzmieniu, choć docenia sam fakt podjęcia tematu i to, że projekt wykracza poza wymogi unijnej dyrektywy. Największe zastrzeżenia dotyczą: zbyt wąskiego mechanizmu szybkiego oddalania pozwów, braku przeniesienia ciężaru dowodu na osobę pozywającą, braku prawa do odszkodowania w tym samym postępowaniu oraz pominięcia pozwów karnych (np. o zniesławienie) i pozwów wytaczanych przez same urzędy. Do przekazanego dokumentu nie dołączono innych opinii - np. Prokuratora Generalnego, Sądu Najwyższego czy Narodowego Banku Polskiego - jest to wyłącznie stanowisko RDPP.

Ten dokument nie zawiera Oceny Skutków Regulacji (OSR) - to opinia, a nie sama ustawa, więc nie ma tu kwot ani liczb osób, których dotyczy zmiana. Z treści wynika za to jasno, co się stanie, jeśli poprawki proponowane przez RDPP nie zostaną wprowadzone: dziennikarze, aktywiści i organizacje społeczne nadal będą musieli bronić się w kosztownych, wieloletnich procesach, bo mechanizm szybkiego oddalania słabych pozwów może w praktyce rzadko działać. Osoby bezpodstawnie pozwane nie dostaną odszkodowania automatycznie - będą musiały wytoczyć drugi proces, czyli ponieść kolejne koszty i stres. Urzędy i samorządy pozywające krytyków nadal będą mogły to robić bez realnego ryzyka finansowego dla siebie, bo karę i tak zapłaci budżet publiczny.

Opinię przyjęto 19 maja 2026 roku, a do Kancelarii Sejmu i Senatu trafiła między 21 a 25 maja 2026 roku - na etapie konsultacji rządowego projektu ustawy wdrażającej unijną dyrektywę o ochronie przed pozwami-kagańcami (SLAPP), zanim projekt trafił pod obrady Sejmu.

Sporny jest sam kształt ochrony: rząd proponuje mechanizm oparty na pojęciu pozwu „oczywiście bezzasadnego”, a RDPP uważa, że to za mało, bo sądy stosują to pojęcie bardzo wąsko i dobrze przygotowany pozew-kaganiec może przez ten filtr przejść bez przeszkód. RDPP chce więc jaśniejszego przepisu i przeniesienia obowiązku udowodnienia zasadności pozwu na osobę pozywającą - zgodnie z tym, czego wymaga unijna dyrektywa - a projekt w obecnej formie tego nie przewiduje.