Do druku nr 2111 - opinia AI

Rząd przygotował projekt ustawy, który ma dać parom żyjącym razem bez ślubu - w tym parom osób tej samej płci - nowy sposób na prawne uregulowanie swojego związku. Zamiast małżeństwa proponuje się dwie nowe instytucje: umowę o wspólnym pożyciu oraz status 'osoby najbliższej w związku', potwierdzany wpisem do rejestru stanu cywilnego. Analizowany tu dokument to nie sam projekt, lecz opinia Stowarzyszenia Amnesty International, która ocenia, czy to rozwiązanie faktycznie spełnia to, do czego zobowiązały Polskę wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) w sprawie braku prawnego uznania związków par jednopłciowych.

• Dziś pary osób tej samej płci nie mają w Polsce żadnej formy prawnego uznania swojego związku - po zmianie będą mogły podpisać umowę o wspólnym pożyciu i uzyskać status 'osoby najbliższej w związku', wpisywany do rejestru stanu cywilnego, choć bez tworzenia nowego, odrębnego stanu cywilnego jak przy ślubie.
• Dziś partner niebędący małżonkiem płaci pełny podatek od spadku po drugiej osobie - po zmianie strony umowy o wspólnym pożyciu będą z tego podatku zwolnione.
• Umowa nie daje jednak prawa do dziedziczenia z mocy samego prawa - bez testamentu partner nadal nic nie odziedziczy, przysługuje mu tylko ograniczone prawo do zachowku.
• Prawo do wspólnego rozliczenia podatku dochodowego pojawi się dopiero po pełnym roku pozostawania w umowie - czyli swoisty 'okres próbny', jakiego nie ma dla małżeństw.
• W porównaniu z wcześniejszą wersją projektu zniknął przepis, który pozwalałby partnerowi współdecydować w codziennych sprawach dziecka wychowywanego wspólnie z drugą osobą w związku.

Projekt ustawy złożyła Rada Ministrów (projekt rządowy). Ten dokument to opinia Stowarzyszenia Amnesty International, złożona w toku prac sejmowych, oceniająca projekt z perspektywy ochrony praw człowieka.

Zmiana dotyczy przede wszystkim par, które żyją razem, ale nie są małżeństwem - w tym par osób tej samej płci, dla których jest to jedyna dziś dostępna forma prawnego uregulowania związku, bo ślubu zawrzeć nie mogą. Jeśli jesteś w takim związku i zależy ci na tym, żeby w razie śmierci partnera nie płacić podatku od spadku - umowa o wspólnym pożyciu to ułatwia. Jeśli jednak liczysz na to, że partner automatycznie odziedziczy po tobie majątek tak jak małżonek - projekt tego nie zapewnia, trzeba nadal spisać testament. Jeśli wychowujesz dziecko razem z partnerem, który nie jest jego rodzicem biologicznym - opinia Amnesty International zwraca uwagę, że projekt nie daje temu partnerowi żadnego prawa do współdecydowania o dziecku, co w razie śmierci lub choroby rodzica biologicznego może zostawić dziecko bez prawnej ochrony.

Jedyną opinią dostępną w tym dokumencie jest stanowisko Amnesty International - i jest ono krytyczne. Organizacja docenia, że projekt obejmuje wszystkie pary bez względu na orientację seksualną, ale ocenia, że nie wykonuje w pełni wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, bo daje parom jednopłciowym tylko wąski wycinek uprawnień, jakie ma małżeństwo - bez dziedziczenia z mocy prawa, z rocznym opóźnieniem we wspólnym rozliczeniu podatkowym i bez żadnej ochrony prawnej dla dzieci wychowywanych przez pary jednopłciowe. Amnesty International podkreśla też, że wcześniejsza, szersza wersja tego samego projektu (wtedy nazywana ustawą o rejestrowanych związkach partnerskich) była konsultowana społecznie i oceniona pozytywnie, ale obecna, okrojona wersja nie została ponownie poddana konsultacjom mimo istotnych zmian. Organizacja podkreśla, że pełna realizacja standardów ochrony praw człowieka wymaga docelowo otwarcia małżeństwa dla par tej samej płci. Do tego dokumentu nie dołączono innych opinii ani stanowisk instytucji.

Ten dokument nie zawiera Oceny Skutków Regulacji (OSR) - to sama opinia, nie pełny projekt ustawy z wyliczeniami kosztów. Na podstawie jej treści można jednak wskazać praktyczne skutki: pary korzystające z umowy o wspólnym pożyciu zyskają zwolnienie z podatku od spadków i darowizn oraz łatwiejsze potwierdzanie swojego statusu wobec urzędów, szpitali czy pracodawców. Nie zyskają jednak automatycznego prawa do dziedziczenia ani - jeśli wspólnie wychowują dziecko jednego z partnerów - prawnego zabezpieczenia opieki nad nim. Amnesty International ostrzega, że w razie śmierci rodzica biologicznego dziecko i drugi partner mogą zostać bez żadnej ochrony prawnej, bo projekt nie przewiduje dla takich osób żadnych uprawnień rodzicielskich.

Opinia Amnesty International wpłynęła do Sejmu 2 lutego 2026 r., w trakcie prac nad rządowym projektem złożonym pod koniec grudnia 2025 r. Obecnie ustawa przeszła już całą drogę legislacyjną i została przekazana Prezydentowi do podpisu.

Spór dotyczy tego, czy proponowane rozwiązanie w ogóle wystarcza. Rząd proponuje ograniczoną umowę o wspólnym pożyciu zamiast pełnego małżeństwa, tłumacząc to między innymi obawą przed 'nadużywaniem' takiej umowy wyłącznie dla korzyści podatkowych. Amnesty International uznaje to uzasadnienie za oparte na uprzedzeniach wobec osób LGBTI+ i domaga się pełnego, równego dostępu do małżeństwa dla par jednopłciowych, zgodnie z wyrokami Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Ten dokument nie przedstawia jednak argumentów strony, która sprzeciwiałaby się prawnemu uznaniu związków osób tej samej płci w ogóle - opinia koncentruje się wyłącznie na tym, czy projekt jest wystarczająco daleko idący.