Do druku nr 2111 - opinia KIRP

Dokument to opinia prawna Krajowej Izby Radców Prawnych (organizacji zawodowej zrzeszającej radców prawnych, w skrócie KIRP) na temat dwóch rządowych projektów ustaw. Pierwszy wprowadza do polskiego prawa zupełnie nową instytucję - umowę o wspólnym pożyciu, dzięki której osoby żyjące razem bez ślubu, w tym pary tej samej płci, będą mogły uzyskać status osoby najbliższej. Drugi, opiniowany tu dokument sejmowy, to ustawa wprowadzająca - techniczne przepisy, które dostosowują do tej zmiany dziesiątki innych ustaw: podatkowe, spadkowe, ubezpieczeniowe, o cudzoziemcach i wiele innych. Radcowie prawni oceniają kierunek zmian pozytywnie, ale wskazują na poważne braki i zagrożenia w szczegółowych rozwiązaniach.

• Powstaje nowa umowa o wspólnym pożyciu zawierana przed notariuszem (a nie w urzędzie stanu cywilnego jak ślub), dająca stronie status osoby najbliższej z prawem do dziedziczenia, zasiłku pogrzebowego, ubezpieczenia zdrowotnego partnera, wspólnego rozliczenia podatku i zwolnienia z podatku od spadków i darowizn.
• Za samo wpisanie umowy do rejestru notariusz pobierze opłatę 100 zł, ale zdaniem radców prawnych pełny koszt sporządzenia rozbudowanej umowy u notariusza może w praktyce znacznie przekroczyć 1000 zł, bo projekt nie reguluje maksymalnych stawek za poszczególne elementy umowy.
• Osoby tej samej płci nadal nie będą mogły zawrzeć małżeństwa ani umowy przed konsulem za granicą, nie dostaną też wspólnego nazwiska ani symbolicznej ceremonii w urzędzie - zdaniem opiniujących utrwala to podział na związki „pierwszej” i „drugiej kategorii”.
• Projekt nie reguluje sytuacji dzieci wychowywanych przez pary w takim związku: brak wspólnej możliwości przysposobienia dziecka partnera, brak automatycznego uznania ojcostwa partnera matki i brak prawa do kontaktów z dzieckiem po rozstaniu, nawet jeśli para wychowywała je razem przez wiele lat.
• Nie przewidziano żadnych zmian dotyczących uznawania w Polsce małżeństw i związków zawartych za granicą przez pary tej samej płci, więc problem „prawnej próżni” dla takich rodzin - za który Polska była już karana przez Europejski Trybunał Praw Człowieka - pozostaje nierozwiązany.

Jeśli żyjesz z partnerem lub partnerką bez ślubu, będziesz mógł formalnie potwierdzić ten związek u notariusza i zyskać część praw, które dziś mają tylko małżonkowie: prawo do informacji o stanie zdrowia partnera, do zasiłku pogrzebowego, do wspólnego rozliczenia podatku czy do dziedziczenia. W praktyce oznacza to jednak wizytę u notariusza i opłatę, która - jak ostrzegają autorzy opinii - może być odczuwalna finansowo, zwłaszcza dla osób o niskich dochodach. Jeśli jesteś w związku z osobą tej samej płci, nowa umowa da ci część ochrony prawnej, ale nie zastąpi ślubu - nie dostaniesz wspólnego nazwiska, uroczystości w urzędzie stanu cywilnego ani pewności, że będziesz mógł współdecydować o dziecku partnera czy zostać przy nim, jeśli partner umrze. Jeśli razem z partnerem wychowujecie dziecko z wcześniejszego związku, nowa ustawa nie daje ci żadnych automatycznych praw rodzicielskich wobec tego dziecka - musisz liczyć na osobne, dobrowolne upoważnienie od rodzica. Jeśli mieszkasz za granicą i chcesz zawrzeć taką umowę, będziesz musiał w tym celu przyjechać do Polski, bo projekt nie przewiduje możliwości zawarcia umowy przed polskim konsulem.

Ten dokument to w całości opinia jednej instytucji - Krajowej Izby Radców Prawnych. Radcowie prawni oceniają kierunek zmian jako krok naprzód, ale formułują szereg konkretnych zastrzeżeń: notarialna, a nie urzędowa forma zawarcia umowy ma - ich zdaniem - dawać mniejsze bezpieczeństwo prawne niż wcześniej proponowane rozwiązania oparte na urzędzie stanu cywilnego; projekt nie zapewnia ochrony dzieciom wychowywanym w takich związkach; nie rozwiązuje problemu uznawania małżeństw i związków zawartych za granicą; a stworzenie odrębnego rejestru osób najbliższych obok istniejącego rejestru stanu cywilnego uznają za zbędne komplikowanie systemu. Izba rekomenduje m.in. wprowadzenie ścieżki odwoławczej od odmowy notariusza, obowiązkowego powiadamiania stron o wpisie do rejestru oraz włączenie nowej instytucji do jednego z kodeksów, a nie do odrębnej ustawy. Do dokumentu nie dołączono opinii innych instytucji - to wyłącznie stanowisko jednego samorządu zawodowego.

Ten dokument to opinia prawna, a nie sama ustawa - nie zawiera więc Oceny Skutków Regulacji (OSR) ani oficjalnych szacunków kosztów budżetowych. Na podstawie jego treści można jednak wskazać konkretne, praktyczne skutki. Osoby zawierające umowę o wspólnym pożyciu zapłacą co najmniej 100 zł opłaty za wpis do rejestru u notariusza, a w praktyce - jak ostrzegają autorzy - znacznie więcej za samo sporządzenie umowy, bo brak przepisów ograniczających maksymalne stawki za jej poszczególne elementy. Urzędy stanu cywilnego będą musiały prowadzić nowy rejestr osób najbliższych, a notariusze przejmą nowe obowiązki weryfikacyjne, dotąd należące do kierowników urzędów stanu cywilnego. Sądy dostaną nowe sprawy - rozstrzyganie sporów o odmowę zawarcia umowy przez notariusza oraz o unieważnienie umowy. Dla par tej samej płci głównym skutkiem pozostaje to, że nadal nie będą mogły zawrzeć małżeństwa ani liczyć na pełne uznanie związków zawartych za granicą.

Największy spór dotyczy tego, czy nowa umowa wystarczająco chroni pary tej samej płci. Rząd tłumaczy w uzasadnieniu projektu, że różnice względem małżeństwa wynikają ze „szczególnego charakteru małżeństwa” chronionego przez Konstytucję RP. Krajowa Izba Radców Prawnych i przywołane w opinii wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przeciwko Polsce (m.in. w sprawach Przybyszewska, Formela i Szypula) stoją na stanowisku przeciwnym - że brak pełnego uznania związków jednopłciowych, w tym możliwości ślubu czy uznania małżeństw zawartych za granicą, oznacza niewystarczającą ochronę prawną i pozostawia te rodziny w tzw. prawnej próżni, mimo że Trybunał wielokrotnie nakazywał Polsce tę lukę usunąć.